360 :: panoramiczna podróż sferyczna w 1934 odcinkach

Wielka katedra, jedna z czterech bazylik większych, jest zgodnie z tradycją kościoła katolickiego uważana za "Matkę i Głowę Wszystkich Kościołów Miasta i Świata" (Omnium Ecclesiarum Urbi et Orbi Mater et Caput), i to właśnie tu, a nie u św. Piotra, ma swą siedzibę biskup Rzymu czyli papież. Pierwszy kościół stanął na tym miejscu w IV wieku, za panowania cesarza Konstantyna. Wielokrotnie niszczony przez pożary i trzęsienia ziemi, obecny wygląd wnętrza zawdzięcza przebudowie, zleconej przez papieża Innocentego X i przeprowadzonej pod kierunkiem Borrominiego w połowie XVII wieku.

W środku kościoła mieści się tzw. ołtarz papieski, zwieńczony XIV-wiecznym gotyckim baldachimem, pod którym kryją się relikwie głów świętych Piotra i Pawła. Schody w dół prowadzą do konfesji papieża Marcina V (1417-1431); na jego brązowy nagrobek ludzie rzucają monety.

"Długo nie lubiłam tego kościoła, wydawał mi się pompatyczny i bez prawdziwej wielkości. Ta biel zdawała się martwa, rysunek naw nie miał polotu ani sklepień gotyckich, ani barokowych. Kolosalne rzeźby apostołów w niszach głównej nawy odpychały schematyzmem, banalnością twarzy i gestów. Dopiero zainteresowanie Borrominim nauczyło mnie innego spojrzenia — naraz, już wewnętrznie przygotowana, zauważyłam jego wkład architektoniczny; potem przyszła życzliwość nawet dla apostołów ustawionych w niszach w XVIII stuleciu." (Ewa Bieńkowska: Spacery po Rzymie, Warszawa 2010).

Pierwszy kościół na tym miejscu, konsekrowany przez papieża Symplicjusza między 468 a 483 rokiem, został poświęcony męczennikowi, świętemu Szczepanowi, którego ciało sprowadzono wówczas do Rzymu z Ziemi Świętej. Był to pierwszy rzymski kościół na planie koła, inspirowanym Bazyliką Grobu Świętego w Jerozolimie.

"Jasna i pusta aula z kręgiem solidnych kolumn, jak to mówią w Rzymie: z odzysku, czyli z budowli pogańskich. Kolumny wydzielają deambulatorium, otoczkę, która zaprasza do krążenia; ze środka kopuły płynie uroczyste światło. Do XIV wieku otoczki były dwie, z dwoma rzędami kolumn, budowla miała więcej majestatu. Zewnętrzny krąg został wyburzony z powodu problemów ze statyką kościoła, po tylu stuleciach istnienia; pierwszy krąg kolumn jest teraz wtłoczony w ścianę wewnętrzną. Przewodniki słusznie zauważają, że prawie nie naruszyło to charakteru budowli, choć pewnie osłabiło uderzenie emocjonalne. Po latach, kiedy oglądałam Stefana tylko z daleka, z trudem odtwarzając sobie okrągły rysunek wśród drzew, bo wszystkie dojścia były zamknięte, zobaczenie wnętrza, wreszcie dostępnego, było wydarzeniem." (Ewa Bieńkowska: Spacery po Rzymie, Warszawa 2010).

"W tej cudownej świątyni, która najlepiej, by została naga ze swoim światłem i przenikaniem ścian, i pozwoliła Duchowi Świętemu buszować po zmurszałych kamieniach, jest trzydziestoobrazkowy z górą wybór najbardziej dosadnych scen z martyrologii chrześcijańskiej, oddany z ogromnym bogactwem szczegółów. Pośrodku kościoła białe światło, na ścianach krew. Pod każdym freskiem opis po włosku i po łacinie. AGATA DZIEWICA SZLACHETNA WYCIERPIAWSZY MĘKI OKRUTNE I PIERSI OBCIĘTE MAJĄCA ZOSTAJE ZABITA, głosi napis, a na malowidle Agata, przywiązana do kolumny, zamiast piersi ma dwa czerwone koła po piersiach, a oprawca zbiera z ziemi odcięte jej członki. ZA JULIANA APOSTATY CES. JAN I PAWEŁ I BIBIANA DZIEWICA ZOSTALI ZAMORDOWANI, ARTEMIUSZ UŁOŻONY POMIĘDZY DWOMA GŁAZAMI ZOSTAJE ZGNIECIONY, a na malowidle trójka męczenników leży na wznak na trawie, podczas gdy czwartemu, na którym ciąży kamienna płyta, z oczodołów wypływają okrągłe galarety oczu. Pieczenie, gotowanie, ścinanie, obcinanie, kaleczenie, darcie skóry, wieszanie. Dużo tego, za dużo." (Jarosław Mikołajewski: Rzymska komedia, Warszawa 2011).