360 :: panoramiczna podróż sferyczna w 1435 odcinkach

Pierwszy gród na wznoszącym się nad Wisłą wzgórzu istniał prawdopodobnie już na przełomie X i XI wieku. Inicjatorem wystawienia w tym miejscu murowanego zamku był prawdopodobnie król Kazimierz Wielki. Gotyckie zabudowania obejmowały dwa budynki mieszkalne, kaplicę, kuchnię, browar, młyn, spichlerz i bramę ze zbrojownią. Kolejna wielka przebudowa rozpoczęła się po 1520 roku, za panowania Zygmunta Starego. W wyniku trwających kilkadziesiąt lat prac nadano zamkowi regularną czworoboczną formę.

Kres świetności nadszedł w roku 1656, kiedy wycofujące się wojska szwedzkie wysadziły zamek w powietrze. Najmniejszym zniszczeniom uległo wówczas skrzydło zachodnie i tylko je odbudowano. Po trzecim rozbiorze Polski (1795) władze austriackie adaptowały zamek na sąd i więzienie (zlikwidowane notabene dopiero w 1959 roku!). Obecnie starannie odnowiona czteropiętrowa budowla jest siedzibą Muzeum Okręgowego.

Oto podany w oryginalnym brzmieniu tekst z tablicy informacyjnej przy tej jednej ze starszych sandomierskich świątyń:

"Pierwotny kościół był drewniany wzniesiony z fundacji biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża w 1226 r. Obecny murowany zbudował Grzegorz kanonik sandomierski około 1426 r. w stylu gotyckim. Po pożarze 1637 r. powiększony i gruntownie przekształcony przez ks. Szymona Dzierżęgę, konsekrowany przez biskupa krak. Mikołaja Oborskiego w 1660 r. W latach 1706-1719 ks. Jakub Orzechowski przebudował murowaną kaplicę św. Barbary, chór i uporządkował groby pod kościołem. Restaurowany był w latach 1820, 1868, 1926-27, 1956-60. W 1977 r. wykonano nowe tynki, a na prezbiterium pozostawiono cegłę, ponieważ przed przebudową cały kościół był z fugowanej cegły, oraz dano rynny i obróbki z blachy miedzianej. Wystrój architektury wnętrza w stylu barokowym wykonano w latach 1637-1642. Wyposażenie wnętrza wczesnobarokowe jest z około poł. w. XVII, a polichromia figuralna z I połowy w. XVIII. Kościół pokryty był blachą miedzianą, ale na skutek zniszczenia w I wojnę światową zdjęto blachę i pokryto dachówką.
Dzwonnica barokowa zbudowana z cegły w latach 1739-1745 z parterową współczesną przybudówką. Dzwony: 1. z 1633 r. odlany w Gdańsku przez Gerharda Bennicka, 2. z 1638 r. odlany przez Stefana Muttela, 3. sygnaturka z 1693 r. Przy dzwonnicy w starym murze okalającym cmentarz współczesna jej bramka zwieńczona trójkątnym szczytem."

Na deser opis świątyni z "Przejażdżki w Sandomirskie w roku 1828", jednego z rozdziałów wyboru pism Klementyny z Tańskich Hofmanowej:

"Kościół ten wewnątrz żadnéy nie ma osobliwości, ale zewnątrz bardzo zaymuie; może w tysiącu mieysc podziurawiony iest kulami, rzucanemi przez Austryaków w r. 1809. Kiedyśmy się przypatrywali tym śladom woyny, przyszedł dziadek mieyscowy, a widząc zdziwienie nasze powiedział: "Oy! gorąco tu było gorąco, kule iak grad się sypały." - "Jakże to wiesz staruszku? spytałyśmy się." - Ba! iak nie mam wiedzieć, przecieżem tuteyszy. Kiedy w owéy straszliwéy nocy, Austryacy szturm przypuścili, 44ch Polaków broniło tego stanowiska, bo tu i okopy były; i mimo całéy ich odwagi byliby wyparci gdyż iuż szedł nieprzyiaciel drogą, gdyby nie przytomność Officera Bielińskiego, który w wąwozie armatę postawił. Zginęli tu prawie wszyscy niebożątka, ale tak od tego stanowiska iak od wszystkich, tamci odstąpię musieli." Miło mi było z ust prostego człowieka słyszeć to potwierdzenie męztwa Polaków. Takie świadectwa są często naypewnieysze".

Kaplicę - pierwotnie pod wezwaniem św. Walentego - wystawiono w 1673 roku z fundacji Jana Roszkowskiego, dziedzica wsi Rożki. Obecne wnętrze, w tym stalle, witraże i barwne secesyjne polichromie zaprojektował Karol Frycz w roku 1910. Słynący łaskami XVII-wieczny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem trzymającym różaniec, który zwykle znajduje się na ołtarzu, został akurat wyniesiony do prezbiterium i zamiast niego widzimy malowidło przedstawiające dominikańskich męczenników błogosławionych przez Maryję.