360 :: panoramiczna podróż sferyczna w 1435 odcinkach

Gminna wieś Bejsce leży na południowym krańcu województwa świętokrzyskiego, na dawnym szlaku z Krakowa do Wiślicy i kilka kilometrów od ruchliwej szosy do Sandomierza. Jej nazwa pochodzi jakoby od bejów - tatarskich jeńców, osadzonych przed wiekami w tych okolicach. Ponoć do dzisiaj niektórzy mieszkańcy mają lekko skośne oczy i porywczy charakter :-)

W centrum wsi na niewielkim pagórku stoi murowany gotycki kościół św. Mikołaja, ufundowany przez ówczesnych właścicieli Bejsc - ród Firlejów. Do jego południowej ściany przylega wzniesiona w latach 1594-1601 kaplica Najświętszej Marii Panny, otwierająca się do wnętrza nawy półkolistą arkadą. Wzorowana na sławnej Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, pełni rolę kaplicy grobowej Firlejów i jest unikatowym przykładem architektury manierystycznej. Jej autorem jest prawdopodobnie Tomasz Nikiel z Pińczowa.

Oszczędna forma zewnętrzna kontrastuje z wyjątkowo bogatym wystrojem rzeźbiarskim wnętrza. Na wprost wejścia, pod łukiem arkady, znajduje się tablica informująca o poświęceniu kaplicy. Przy ścianie południowej stoi kamienny ołtarz, a naprzeciw niego nagrobek wojewody krakowskiego Mikołaja Firleja i jego pierwszej żony, Elżbiety z Ligęzów.

"We wnętrzu tego zabytku nie ma już właściwie granic między architekturą, rzeźbą architektoniczną a wystrojem: ołtarz i nagrobek wtapiają się w pełną smoków i ornamentów nierzeczywistą rzeczywistość tej kaplicy." - piszą Tadeusz Chrzanowski i Marian Kornecki w swojej Sztuce Ziemi Krakowskiej. Wtóruje im w ulotce wydanej z okazji IX Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego Barbara Sanocka: "Architektoniczna obudowa nagrobka jest prawie niedostrzegalna pod kłębiącymi się skrzydlatymi smokami, wężami, gryfami, roślinno-zwierzęcymi hybrydami oraz spływającymi z góry smoczymi głowami na długich szyjach".

Polichromie na ścianach prezbiterium pochodzą prawdopodobnie z fundacji rycerskiej z lat 1370-1380. Przykrywane przez wieki kolejnymi warstwami farb i tynków, ujrzały światło dzienne dopiero podczas prac konserwatorskich w 1959 roku. Poszczególne malowidła przedstawiają m.in. sceny z życia Chrystusa (pokłon Trzech Króli, wjazd do Jerozolimy, Ostatnią Wieczerzę, Ukrzyżowanie), siedem grzechów głównych i postać św. Krzysztofa. Po lewej stronie ołtarza stoi piękny renesansowy nagrobek Elżbiety Firlejówny, z prawej - gotycki krucyfiks z figurą z drewna lipowego. Na ścianach wmurowane liczne epitafia Byszewskich i Badenich, długoletnich właścicieli Bejsc.

Ufundowana przez właścicieli wsi gotycka świątynia z zewnątrz nie wyróżnia się niczym specjalnym, za to w środku kryje prawdziwe klejnoty - kaplicę Firlejów i średniowieczne polichromie w prezbiterium.

Obok kościoła św. Mikołaja, drugim ciekawym obiektem we wsi Bejsce jest klasycystyczny pałac, zbudowany w 1802 roku przez Jakuba Kubickiego (projektanta m.in. warszawskiego Belwederu) dla Marcina Badeniego, właściciela tych okolic, późniejszego ministra sprawiedliwości Królestwa Polskiego. W otoczonym parkiem budynku mieści się obecnie Dom Pomocy Społecznej; jego wnętrza można było zwiedzić podczas IX Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego.

"W Bejscach trawiliśmy chwile nader swobodne [...] Badeni okazywał nam swoje gospodarstwo, swoje piękne zabudowania. Majętność swoję ozdobił pięknym domem, raczej pałacem przez architekta Kubickiego porządkiem włoskim z kolumnami wystawionym, i do fortuny właściciela szczelnie przymierzonym, na którego przyczołek sam Badeni dał napis: Praca darzy spoczynkiem.

[...] Gdyśmy przyjechali do Bejsc pięknego wiejskiego mieszkania Badeniego, gościnny gospodarz umieścił nas wygodnie, przyjęci zostaliśmy po polsku, umieszczeni i usłużeni po zagranicznemu. Dano mi stancyą obok Staszica. Okna jego pokoju wychodziły na południe. Zima była ostra w miesiącu lutym, Staszic lubił niezmierne ciepło, i kazał potężnie palię w piecu. Gdy w Marcu pogodniejsze i cieplejsze dni nastały, ubrany w wytarte futro pod płaszczem wychodził acz często po rozmarzającym błocie do pięknych na wzgórzach gaików, które otaczają nadobne Bejsc położenie [...]" (Pamiętniki Kajetana Koźmiana obejmujące wspomnienia od roku 1780 do roku 1815, Poznań 1858).