360 :: panoramiczna podróż sferyczna w 1435 odcinkach

"Lada większy głaz ma tu imię własne, każdy większy spad wody inną ma nazwę, podczas gdy w głębi Tatr, jak i na północnych ich stokach są jeszcze góry, całe olbrzymie turnie, o których nazwę nikt się dotąd nie postarał. [...] Więc też u Zimnej Wody spotykamy się z wodospadem "Wielkim", "Długim", "Olbrzymim" itp. Dotarłszy do brzegu potoku, zwiedza się po kolei owe wymienione wodospady, z których Wielki, tem się odróżnia, że po nad jego upływem zrobiono mostek na drugi brzeg, zkąd mu się można dobrze przypatrzeć. Szum jego jest tak wielki, że trudno się nawzajem słyszeć przy mówieniu." (Walery Eljasz: Illustrowany przewodnik do Tatr i Pienin, Kraków 1886).

"Romantyczne to jezioro leży już na stoku Tatr (1351 mtr. 4274 stóp) prawie najniżej ze wszystkich stawów tatrzańskich, dlatego też dostęp do niego jest bardzo łatwy. Zawdzięcza Jezioro Szczyrbskie swoją istność lodowcowi, który z doliny Młynicy obsuwając się, parł przed sobą głazy, i z nich wytworzył wał, czyli tak zwaną morenę, po za którą zebrały się wody z topniejących lodów i śniegów, i dały początek jezioru. Głazy wielkie, jakie się znajdują na dnie i po brzegach Szczyrbskiego Jeziora nie mogły się tu dostać innym sposobem, jak za pomocą lodowca, bo do najbliższych turni za daleko, by się z nich zdołały zatoczyć własnym ciężarem. Co do rozciągłości piąte mu się należy miejsce między jeziorami w Tatrach, liczy powierzchni 20 hektarów (36,4 morgów). Największa głębia 20,7 mtr. (wedle pomiarów prof. Dr. D. Dezsö) jest w środku jeziora ku zachodowi i północy. Kształt ma owalny, w środku przepołowiony od zachodniego brzegu półwyspem. [...] Z biegiem czasu powstają naokoło jeziora różne wille, które mu nadają charakter ucywilizowanych jezior europejskich. [...] przepyszny jest widnokrąg od północy na Tatry i zwierciadło jeziora, a szczególnie na Wysoką, która się ztąd najwspanialej przedstawia. [...] Do pływania po jeziorze służą różne promy i łodzie pod nakryciem przy brzegu utrzymywane. Z wielką starannością wokoło porobione drożyny są dla gości bawiących nad brzegami Szczyrbskiego Jeziora nader miłą przechadzką." (Walery Eljasz: Illustrowany przewodnik do Tatr i Pienin, Kraków 1886)

Pływanie łodziami po jeziorze było zabronione od 1976 i dopiero w lipcu bieżącego roku przywrócono - wbrew przestrogom ochroniarzy - tę popularną atrakcję. Swoją drogą, ceny wydają się raczej zaporowe (450 koron za 45 minut wiosłowania!); miejscowość Szczyrbskie Jezioro ma w końcu elitarne ambicje, o czym świadczy powstający na morenie luksusowy kompleks hotelu Kempinski.

"Staw ciemnej, granatowej barwy, dla tego Czarnym zwany, zajmuje znaczną przestrzeń, 31 morgów 1168° kw. na wysokości 5263', a więc wyżej o 803' niż Morskie Oko, a co do rozległości czwarte mu przypadło miejsce w całych Tatrach. Wielkich głębin jego przeźroczystej wody nie ożywia żadna ryba, powierzchnią zaś urozmaica blisko wschodnio-północnego brzegu stercząca wyspa porosła piękną zielonością.

Kształt Czarnego Stawu jest trójkątny, ku północy rozwarty, ku południowi zwężony; w północnym brzegu ma odpływ, który jest początkiem Porońca, co wpada w Poroninie do Białego Dunajca. W źwierciadlanej powierzchni Czarnego Stawu odbijają się malowniczo okoliczne turnie, zwłaszcza Kościelca, który tu w wodzie nurza swe stopy, a na okół piętrzą się gołe ogromne skały, straszące swoją dzikością, od zachodu turnia z podobieństwa do kościoła Kościelcem zwana, z którą łączy się Zmarzły Szczyt, w głębi za niemi turnia Zawratowa, dalej Czarne Ściany z wierzchem ściętym, następnie dwa Granaty, od zachodu Mała Koszysta, na północ zaś wyłom ku Beskidom z widokiem otwartym po nad grzbietem Magóry.

Patrząc ztąd na ten zastęp olbrzymich turni przed nami się od południa wznoszący, wydaje się on niedostępnym i niemożliwym do przebycia, a jednak tędy wiedzie droga do Morskiego Oka przez jedyne przejście, Zawratem nazwane; podróżni śmielsi drapią się po usuwających się pod nogami piargach, nim staną na wierchu Zawratu, którego od Czarnego Stawu nie widać, bo się kryje po za Zmarzły Szczyt złączony z Kościelcem. Koło tego stawu idzie się także na szczyty Granatów tą samą drogą co na Zawrat, aż do Zmarzłego Stawu, odkąd ścieżka skręca się na wschód po nad dolinkę Nad Zmarzłym (6101').

Urocza piękność Czarnego Stawu wprawić każdego musi w zachwyt, gdy słońcem oświecony roztoczy swe wdzięki przed oczyma wielbiciela dziewiczej górskiej przyrody, ustępując jedynie Morskiemu Oku pierwszeństwa w tym względzie, że nie ma brzegów strojnych w świerki i limby, bo leży wyżej od niego, i że okalające go turnie są niższe niż nad Rybiem Jeziorem." (Walery Eljasz: Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870).

Kilkudziesięciometrowa wapienna baszta skalna góruje nad przełomowym odcinkiem doliny Rudawy nieopodal Zabierzowa. Wiąże się z nią legenda o rycerzu Kmicie, nieszczęśliwie zakochanym w córce właściciela sąsiednich Balic, który rzucił się zeń z koniem w przepaść.

"Piękne są brzegi Rudawy, kędy po szmaragdowem błoniu, spieszy do stóp wawelskiego zamku, w objęcia Wisły, ale stokroć piękniejsze kędy obszar nadbrzeżnego błonia ścieśniony jest czarownym rozdołem Szczyglic, wioski przyległej Balicom. Rozległa dolina ciągnie się bardzo daleko, i ginie wśród gór i ciemnych zarośli, jej dno wysłane jest najbujniejszemi łąkami, i przerznięte w podłuż obszernym i obfitym strumieniem Rudawy, który chwilowo: to ginie w gęstych zaroślach olszyny, to znowu wybiega jak srebrny olbrzymi wąż, i pełza swobodnie w rozległej dolinie. Po bokach strome wzgórza pokryte są gęstemi gajami brzeziny, między któremi gdzieniegdzie czarny świerk lub jodła, wybijają się w górę jak skamieniałe wodotryski, tu i owdzie niekszałtne massy skał przeglądają w zarośli, jak powalone ręką czasu zgrzybiałe zamki lub klasztory, a wśrodku stoi królowa doliny, wielka pionowa skała zwana przez jednych Zabieżowską jako należąca do wsi tego nazwiska, przez drugich zaś skałą Kmity, od nieszczęścia tu wydarzonego [...]. Stroma ta skała uwieńczona powojem i polnemi różami stoi wsparta na przepaścistym brzegu wzgórza i jedynie bokami przystęp do siebie daje, czym przypomina pionowe słupy skalne Adersbachu, Ojcowa i Pieskowej Skały. Na jej rospadłym szczycie stanąwszy, widziemy o ile ta skała panuje dolinie, bo tu i owdzie po obu stronach rzeki a mianowicie na przeciwnym jej brzegu południowym, Bukowiną zwanym, wybiegłe opoki zdają się być wieżyczkami twierdzowego wału a ona sama cytadelą." (Józef Mączyński: Pamiątka z Krakowa, część III, Kraków 1845).